อุตสาหกรรมเครื่องปั้นดินเผากับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และสังคมของชุมชนไทยพวนบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี พ.ศ. 2515-2563

The Pottery Industry and the Socio-economic Changes of Thai Phuan Ban Chiang community, Nong Han District, Udon Thani Province During 1972–2020

  • ธันยพงศ์ สารรัตน์ คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ
Keywords: เครื่องปั้นดินเผา, ชุมชนไทยพวนบ้านเชียง, อุตสาหกรรม, อุดรธานี, Pottery, Thai Phuan Ban Chiang community, Industry, Udon Thani

Abstract

       บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนไทยพวนบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี อันเป็นผลจากการขยายตัวของอุตสาหกรรมการผลิตเครื่องปั้นดินเผา ระหว่าง พ.ศ. 2515-2563 จากการศึกษาพบว่าก่อน พ.ศ. 2515 ความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคม ยังไม่เปลี่ยนแปลงมากนัก ลักษณะเฉพาะทางเศรษฐกิจยังเป็นแบบยังชีพโดยการทำนาเป็นอาชีพหลักและมีการผลิตเครื่องปั้นดินเผาเป็นอาชีพเสริมหลังฤดูทำนา จนกระทั่งระหว่าง พ.ศ. 2515-2555 เริ่มเกิดความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจภายในชุมชนอันเนื่องมาจากการตั้งโรงเรียนเสริมอาชีพ และมีการจัดตั้งชุมชนเป็นสุขาภิบาลตำบลบ้านเชียง ในพ.ศ. 2529 และเปลี่ยนเป็นเทศบาลตำบลบ้านเชียง ในพ.ศ. 2542 ตามลำดับ ผลจากการตั้งฐานทัพของสหรัฐอเมริกาในจังหวัดอุดรธานี บทบาทของรัฐบาลในการพัฒนาแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง การเสด็จประพาสของรัชกาลที่ 9 นโยบาย ของรัฐบาลสมัยนายบรรหาร ศิลปอาชา ในระหว่าง พ.ศ. 2538-2539 ที่ส่งเสริมธุรกิจพาณิชย์ในท้องถิ่น และการที่มีผู้เข้าไปประกอบการค้าเครื่องปั้นดินเผามากขึ้น เป็นผลให้กิจกรรมเครื่องปั้นดินเผามีการขยายตัว แต่ก็ยังมิได้มีผลกระทบต่อสังคมมากนัก ลักษณะทางสังคมยังเป็นระบบเครือญาติ ยึดติดอยู่กับจารีตประเพณี จนกระทั่งภายหลัง พ.ศ. 2555 ถึง พ.ศ. 2563 ได้มีกลุ่มนักวิชาการและนักวิจัยเข้าไปเปลี่ยนแปลงรูปแบบของเครื่องปั้นดินเผา และได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานทั้งภายในและภายนอกชุมชน โดยจากเดิมที่เคยผลิตเป็นภาชนะใช้สอยมาเป็นเครื่องตกแต่งส่งผลให้เป็นที่รับรู้แพร่หลายมากขึ้น มีการพัฒนาลายเอกลักษณ์ “ลีลาลาย” ใน พ.ศ. 2562 ขณะเดียวกันการที่มีนายทุนและนักธุรกิจภายนอกได้เข้ามาลงทุนเพื่อประกอบกิจการค้าและผลิตเครื่องปั้นดินเผาก็มีส่วนทำให้กิจกรรมการผลิตเปลี่ยนแปลงไป จากการผลิตแบบอุตสาหกรรมในครัวเรือนมาเป็นอุตสาหกรรมที่มีระบบการจัดการในแบบธุรกิจการค้าวิสาหกิจชุมชน และหมู่บ้านอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ ซึ่งเป็นผลทำให้สภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนเปลี่ยนแปลงไป จากวิถีชีวิตที่เคยมีอิสระในการผลิตเครื่องปั้นดินเผาก็ต้องมาผูกพันกับระบบนายทุน ทำงานตามระบบโรงงาน นายทุนได้เข้ามามีบทบาทต่อการผลิตเครื่องปั้นดินเผา ทำให้ผู้ผลิตชาวบ้านบางรายที่เคยผลิตเครื่องปั้นดินเผาต้องหันไปประกอบอาชีพอื่น บางรายเปลี่ยนมาเป็นผู้ใช้แรงงานรับจ้างแทน นอกจากนี้ การที่ภาวะเศรษฐกิจของชุมชนกำลังเติบโตมากขึ้นนี้ เราจะพบปัญหาทางสังคมที่เป็นผลตามมาด้วยเช่นกัน

 

       This article aims to study examined the socio-economic changes of the Thai Phuan Ban Chiang community, Nong Han District, Udon Thani Province as a result of the expansion of the pottery manufacturing industry between 1972 and 2020. From the study, it was found that before 1972, the economic and social changes had not changed much. The economic characteristics were also subsistence, where farming was the main occupation and pottery was produced as an additional occupation after the farming season. Until 1972 - 2012, they began to have economic changes within the community due to the establishment of a vocational school, the community was raised as a sanitation district in Ban Chiang Nai Subdistrict in 1986 , and was raised as Ban Chiang Municipality in 1999, respectively. As a result of the establishment of the US military base in Udon Thani Province, the government's role in the development of Ban Chiang Archaeological Site, The travelling to Udon Thani of King Rama IX, the government policy of the 1995-1996 Banharn Silpa-archa government that promotes local commerce, and the presence of entrepreneurs. As a result, the pottery activity expanded, but it still did not have much of an impact on society. Social characteristics were also a system of kinship attached to custom. Until after 2012 to 2020, a group of scholars and researchers were involved in changing the form of pottery and receiving support from organizations both within and outside the community. From the original that was used to be used as a decorative utensil, resulting in more widespread awareness. There was the development of a unique pattern "Lila Lai" in 2019. At the same time, the presence of foreign capitalists and businessmen to invest in pottery trade and production has also contributed to the change in manufacturing activities. From the industrial production in the household to an industry that has a management system in the form of commercial enterprises, community enterprises and creative industrial villages, which has changed the economic and social conditions of the community. From the way of life that used to be free in pottery production, it had to be bound by the capitalist system and working according to the factory system. Capitalists have come to play a role in the production of pottery, forcing some villagers who used to produce pottery to turn to other professions. Some people switched to workers instead. In addition, the economic condition of the community is growing more. We will also encounter social problems as a result.

References

กนิษฐา เรืองวรรณศิลป์. (2557). ลวดลายประทับดินเผาบ้านเชียง: บูรณาการสู่การออกแบบผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย. วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 6(2), 1-25.

กรมศิลปากร. (2560). มรดกโลกบ้านเชียง. กรมศิลปากร.

คริส เบเคอร์ และผาสุก พงษ์ไพจิตร. (2558). ประวัติศาสตร์ไทยร่วมสมัย. มติชน.

จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี. (2529, 18 ตุลาคม).

ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 100 ตอนที่ 167. หน้า 187.

_______. (2549, 10 เมษายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 194 ตอนที่ 42. หน้า 124.

ชวลิต การรื่นศรี. (2542). การส่งเสริมและพัฒนาการประกอบอาชีพเครื่องปั้นดินเผา[วิทยานิพนธ์ศิลปศาตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาสังคม]. มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

เชี่ยวชาญ แสงทอง. (2556). รายงานการวิจัยฉบับสมบูรณ์: การศึกษาและพัฒนา

เครื่องปั้นดินเผาบ้านโพนทราย อำเภอกันทรารมย์ จังหวัดศรีสะเกษ. มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ.

ประภากร แก้ววรรณา. (2554). การจัดการความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม.

เปี่ยมสุข เหรียญรุ่งเรือง. (2537). เอกสารคำสอนประกอบรายวิชาประวัติเครื่องเคลือบดินเผา. วิทยาลัยครูพระนคร.

ผกามาศ ชัยรัตน์ และ ชวลีย์ ณ ถลาง. (2560). ศักยภาพทรัพยากรการท่องเที่ยวจังหวัดอุดรธานี. วารสารวิทยาลัยดุสิตธานี, 11(2), 124-141.

พยงค์ การิเทพ. (2553). การจัดการเรียนรู้เครื่องปั้นดินเผาโดยใช้กระบวนการจัดการความรู้ [วิทยานิพนธ์ครุศาสตรมหาบัณฑิต สาขาหลักสูตรและการสอน]. มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม.

พระวิชชญะ น้ำใจดี และ เพ็ชรัตน์ ไสยสมบัติ. (2561). การมีส่วนร่วมของชุมชนในนโยบายการจัดการแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม: กรณีศึกษาบ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี. วารสารวิทยาลัยสงฆ์นครลำปาง, 7(2), 283-294.

ไพฑูรย์ มีกุศล. (2523). เอกสารคำสอนประวัติศาสตร์อารยธรรมอีสาน. มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.

มณแทน ตันบุญต่อ. (2545). ประวัติเครื่องปั้นดินเผาไทย. สถาบันราชภัฏมหาสารคาม.

มานะ เอี่ยมบัว. (2559). การออกแบบและพัฒนาเพื่อเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. วารสารวิจัยวไลยอลงกรณ์ในพระบรมราชูปถัมภ์ สาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, 5(2), 83-96.

โรงเรียนบ้านเชียง. สมุดหมายเหตุรายวันโรงเรียนบ้านเชียง เล่ม 3 ลงวันที่ 18 ตุลาคม พ.ศ. 2497. หน้า 97.

โรงเรียนประถมอาชีพอำเภอหนองหาน. สมุดหมายเหตุรายวันโรงเรียนประถมอาชีพอำเภอหนองหาน เล่ม 9 ลงวันที่ 10 มกราคม พ.ศ. 2521. หน้า 62.

วิลภา กาศวิเศษ. (2553). การพัฒนาลวดลายเพื่องานออกแบบจากอิทธิพลศิลปกรรมบ้านเชียง [วิทยานิพนธ์ ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาการออกแบบนิเทศศิลป์]. มหาวิทยาลัยศิลปากร.

สพสันติ์ เพชรคำ. (2540). ปากยาม: หมู่บ้านประมงในลุ่มแม่น้ำสงครามกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคม [วิทยานิพนธ์ ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาไทยคดีศึกษา (เน้นสังคมศาสตร์)]. มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.

สำนักงานเทศบาลตำบลบ้านเชียง. (2564). ข้อมูลชุมชนบ้านเชียง 2564. (ม.ป.พ.).

สำนักวัฒนธรรมจังหวัดอุดรธานี. (2544). วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดอุดรธานี. โรงพิมพ์คุรุสภา.

สุวิทย์ ธีรศาศวัต. (2551). เศรษฐกิจอีสานหลังมีทางรถไฟ (พ.ศ. 2443–2458). มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

อังคณา แสงสว่าง. (2550). บทบาททางเศรษฐกิจของชาวจีนในจังหวัดฉะเชิงเทราระหว่าง พ.ศ. 2398–2475 [ปริญญานิพนธ์ การศึกษามหาบัณฑิตสาขาประวัติศาสตร์ไทย]. มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร.

Published
2021-12-21
How to Cite
สารรัตน์ธ. (2021). อุตสาหกรรมเครื่องปั้นดินเผากับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และสังคมของชุมชนไทยพวนบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี พ.ศ. 2515-2563: The Pottery Industry and the Socio-economic Changes of Thai Phuan Ban Chiang community, Nong Han District, Udon Thani Province During 1972–2020. วารสารวิชาการมนุษย์และสังคม มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ, 5(2), 1-21. Retrieved from http://huso-journal.sskru.ac.th/index.php/m1/article/view/134
Section
Academic Article (บทความวิชาการ)